„Подобро жена циганка или брод на море, отколкудом во Македонија.“ — балканска народна изрека
Тутун и насилни востанија против Турците, а потоа против Србите и Грците; постојани војни и крвопролевања; разбојници и комити — тоа со години беше сè што просечниот читател на весници надвор од Балканот го поврзуваше со зборот „Македонија“.
Дури и студиозниот познавач на балканските прилики мора да признае дека Македонија е тврда оревка. Постојат огромни количества литература за Македонија, но ретко која друга балканска тема е толку искривена од омразата на спротивставени групи и партии. И сепак, ако се обидеме да ѝ пристапиме со критичка објективност, зад магливата, крвава и понекогаш многу романтична фасада на Македонија ќе ги најдеме истите основни проблеми како и на други места на Балканот — социјални, национални и меѓународни.
Македонија се наоѓа во срцето на Балканот, оттаму и нејзината географска и стратешка важност. „Кој ќе ја господари Долината на Вардар, господар е на полуостровот“ — е дел од аксиоматската мудрост на сите учени за Балканот. Тоа е земја без јасни граници, зафрлена земја, разделена на три делови: бугарски, српски и грчки. Грубо демаркирано, тоа е просторот меѓу Куманово на север, Солун на југ, Драма и Кавала на исток и Битола на запад.
Населението е мешавина од народи, во мнозинство словенско. Македонските идиоми не ѝ припаѓаат ниту на српската ниту на бугарската јазична гранка; тие претставуваат своевидна врска меѓу овие две подгрупи на јужнословенското јазично семејство. Србите, сепак, го нарекуваат македонскиот „јужносрпски“; Грците тврдат дека Македонците се само „славофони“, значи грчки народ што зборува словенски; а Бугарите ги сметаат Македонците за чисти Бугари. Самите Македонци никој не ги прашува за мислење. И во оваа реченица се содржи приказната за Македонија: земја и народ постојано под доминација на други народи и држави, јаболко на раздор меѓу ривални соседи, бојно поле на туѓи војни, често измамен бунтовник чија борба за слобода и независност постојано се злоупотребувала за туѓи цели.
Речиси 90 проценти од Македонците се селани, повеќето крајно сиромашни. Железни плугови речиси и да не се познати. Најдобрите обработливи земји и денес ѝ припаѓаат на богатата беговска класа, а селанецот е, образно кажано, крепосник. Солун, големото македонско пристаниште, не претставува извозен излез на овој аграрен крај, туку служи како увозна точка за жито и брашно. Главни македонски „извози“ се тутунот — и емигрантите.
Формирањето на една модерна нација е социолошки процес што започнува дури на извесно ниво на културен и економски развој. До 1860 година македонското население — Словени, Грци, Романци, Спанјоли (сефардски Евреи) и уште по некоја чудна мешавина и асимилација, како на пример албанизирани Словени, хеленизирани Словени, хеленизирани Романци, исламизирани Евреи — беше едноставно шарен збир од фратрии и племиња.
За време на XIX век, новоформираните балкански држави здружено се трудеа да ги ослободат своите сè уште потчинети сонародници и сограѓани христијани во Македонија. Од Белград, Атина и Софија поттикнуваа бунтовнички групи и тајни друштва во Македонија. На почеток само преку пропаганда, но набргу додадоа и активно учество во герилска борба против Султанот. Бугарски, српски и грчки чети ја преминуваа границата кон Македонија — и обратно. Македонија стана бојно поле полно со ужас, крвопролевање, чад од запалени села и крици за одмазда.
Во шеесеттите години на XIX век, Македонија сè уште не беше предмет на спор меѓу Бугарија од една, и Србија и Грција од друга страна. Бугарите и Србите дејствуваа заедно за да ги ослободат Македонците од турското ропство и, со своите ослободени браќа, да создадат голема обединета јужнословенска држава. Политиките на Царска Русија и на Хабсбуршката монархија ги разединија балканските Словени. Царизмот целеше кон создавање одделна Бугарија како мост кон Истанбул; Хабсбургите, пак, сонуваа за Србија како одскочна даска кон Солун. Како последица на тие силски политики, Македонија стана извор на раздор и омраза меѓу Србија и Бугарија.
Бугарско-српската завада
Санстефанскиот мир, што ја заврши руско-турската војна во 1878 година, ѝ ја даде целата Македонија на Бугарија, но Големите сили на Берлинскиот конгрес ѝ ја одзедоа на Бугарија и повторно ја вратија под султанска власт. Македонската расправија меѓу Бугарија и Србија започна по 1881 година, кога кралот Милан Обреновиќ од Србија доби тајно ветување од императорот Франц Јосиф од Австрија дека Македонија ќе ѝ припадне на Србија за возврат на откажување од секакви претензии кон Босна. Така Австрија се обидуваше да ги пренасочи српските експанзионистички стремежи од север кон Македонија, од Јадранот кон Егејот. Овој таен пакт иницира војна меѓу Србија и Бугарија во 1885 година, во која Србите беа поразени. Судбината на Македонија остана нерешена.
Револуцијата на Младотурците во првата деценија на XX век се обиде да го реши македонското прашање со давање верски слободи на населението, додека истовремено го потурчуваше во национална смисла.
Во 1912 година Бугарија, Србија, Црна Гора и Грција склучија балкански сојуз против Турција. Сојузот предвидуваше поделба на Македонија, при што поголемиот дел ќе ѝ припаднеше на Бугарија. Но по победата над Турција, на Србија со австриска интервенција ѝ беше забранет излез на Јадранот. Па, со повторно насочени српски аспирации кон југ, избувна Втората балканска војна меѓу поранешните сојузници. Овојпат Бугарија беше поразена, а Србија и Грција го поделија пленот. На Бугарија ѝ припаднаа околу 10.000 квадратни милји македонска територија, додека Грција и Србија добија по 28.000 квадратни милји.
Во 1915 година, во втората година од Првата светска војна, Бугарија се придружи на Централните сили и го сврте оружјето против Србите, а подоцна и против Грците. Три години цела Македонија беше под бугарска управа. Потоа следуваше обратниот пресврт: Србија — сега Југославија — и Грција повторно ја презедоа најголемата част од Македонија. Оттогаш, скоро дваесет години, југословенско-бугарската граница беше наредена со бодликава жица и блок-куќи. Во јужните југословенски области царуваше постојана герилска војна: македонски чети убиваа југословенски службеници и добиваа снабдување и засилување преку бугарската граница.
ВМРО
Безброј се новинските извештаи и трилер-приказните за македонските чети, за тајната организација ВМРО — четири букви што значат смрт. И навистина, историјата на ВМРО често наликува на хрониките за чикашките гангстерски убиства од времето на Ал Капоне. Од друга страна, таа историја е богата со херојски епизоди и револуционерни дела на голем идеализам и храброст. Злостор и идеал, грабеж и борба за слобода беа интимно испреплетени во приказната за ВМРО — и речиси е невозможно да се расплетат тие заплеткани нишки.
Многу пред ВМРО, Македонија беше земја на арамии и харамии. Селски бунтовници, таканаречени „хајдутини“, лутаа низ долините меѓу Пирин и Охридско Езеро. Во славната песна на бугарскиот поет Ботев, хајдутините се опеани како „крило за клетиот сиромав, а страшни за изнудувачите и Турците“. Славата на хајдутините, кои ги ограбуваа куќите на богатите турски бегови и убиваа турски жандарми, се пееше крај секоја чешма во Македонија.
Еден од хајдутините, Апостол Петков, беше народен херој во седумдесеттите, осумдесеттите и деведесеттите години на XIX век. Султан Абдул Хамид толку се плашел од него што му понудил примирје и пензија, но Апостол одбил. Тој беше неокрунетиот крал на вардарските мочуришта. Го познаваме од фотографија направена кај еден грчки бербер во Солун, каде што Апостол дошол да се потстриже „под очите на пашата“. Стои со еден вид турбан на главата; со долги, црни, вкочанети мустаќи исправени од двете страни; градите му се прекриени со медали — трофеи од убиени турски офицери. Во раката држи пушка со многу сребрени клинци во кундакот, секој клинец — по еден убиен непријател. Падна поради предавство, но радоста на султанот и неговите жандарми беше помрачена: во Македонија се издигна нов непријател — ВМРО.
Есента 1893 година, еден студент и еден учител основаа во Ресен тајно друштво по углед на италијанските карбонари. Го нарекоа „Внатрешна македонска револуционерна организација“, а целта ѝ беше борба за ослободување и целосна независност на Македонија. Симбол ѝ беше црн барјак што ја означуваше ропската темнина под Турците, преку кој со бело беше везано: „Слобода или смрт“. Членовите полагаа заклетва на Библија, кама и пиштол, вака:
Наскоро мрежа на комитети на ВМРО го покри целото македонско село, поделено на „револуционерни окрузи“. Централниот комитет на ВМРО, со три члена, заседаваше во Солун. Воената сила на ВМРО беше добро организирана во тајни одреди наречени „чети“. Тие спроведуваа одлуки на организацијата и на нејзините судови, собираа давачки и се осветуваа за селани малтретирани од Турците. Беше организирана и резерва — тајна селска милиција. ВМРО стана држава во држава.
Четири години турските власти не знаеја ништо за оваа севкупна македонска револуционерна организација. Случајно ја открија во 1897 година, кога една чета на ВМРО фати богат турски бег кај Виница, му извлече деветстотини фунти во златници, а потоа го уби за да спречи одмазда и предавство. Турска казнена експедиција ги запали сите села наоколу и откри таен магацин со динамит.
Оттогаш ВМРО настапуваше отворено. Нивниот „амбасадор“ Сарафов, на пример, отиде кај американскиот конзул во Санкт Петербург и му понуди петстотини македонски доброволци за војната против Шпанија, во замена за оружје. Зделката не успеа, но Сарафов напиша дека конзулот „беше благонаклонет и заинтересиран“.
Илинден
Во 1903 година, ВМРО се почувствува доволно силна да крене востание. Вечерта на 2 август — денот на Св. Илија — истовремено пламна бунт во десетина села и маала. Тоа беше прочуениот Илинден. Турците имаа 150.000 војници гарнизирани во Македонија, но не беше доволно: мораа да доведат уште 150.000 за да се борат против 30.000 членови на четите и милицијата на ВМРО. Во првите недели востаниците освоија три градови. Востанието траеше три месеци; се водеа 230 борби и судири. На крајот беа убиени 994 востаници и 5.328 турски војници и офицери. Турците запалија 200 села, убија 4.700 неборци, силуваа 5.000 жени и направија 70.000 луѓе бездомни.
Вестите за турските ужасии ги вознемирија престолнините на „цивилизирана“ Европа. Почна — и беше закопана — меѓународна истрага. Турската жандармерија во Македонија, реорганизирана со помош на странски офицери, продолжи да се бори против немирните комити. Герилската војна продолжи како и претходно.
Кога избувна Балканската војна во 1912 година, водачот на ВМРО Тодор Александров издаде повик за отворени востанија во поддршка на балканските сојузници. Централниот комитет на ВМРО тогаш не знаеше за тајниот договор меѓу Грција, Србија и Бугарија за поделба на Македонија. Револуционерите очекуваа слобода за Македонија како награда за својата помош.
По војната комитите со жестина се свртеа против Србија, која ја доби најголемата част од Македонија. Но до тоа време движењето веќе беше под влијание — и на платен список — на бугарски националистички кругови; поголемиот дел од раководството се бореше не за слободна Македонија, туку за бугарска Македонија.
Реакција и заваденштво
Во првите послевоени години бугарски реакционерни групи и италијанската Banca Commerciale од ВМРО направија орудие на реакционерната внатрешна политика во Бугарија и на империјалистичката политика на Балканот. Терористички групи на ВМРО беа употребувани од фашистичките противници на големиот демократски селански водач Стамболиски, кој беше убиен во 1923 година. Професор Цанков, социјалдемократ што се претвори во фашист и го изведе пучот против Стамболиски, а потоа стана премиер, му го предаде целиот пирински Петрички крај на ВМРО да владее по своја волја, без мешање и со право да собира давачки и да го заплашува населението. Чети беа испраќани преку границата во југословенска Македонија, но и во бугарските градови за атентати врз противници на владата.
ВМРО дегенерираше во организација на злосторници. Силен фракциски огранок, ВМРО (Обединета), остана верен на изворните идеали — борба за слобода и независност — и се спротивстави на корумпираното раководство. Тоа раководство на крај се самопроголта.
Во 1923 година Даскалов, поранешен бугарски министер за внатрешни работи, беше застрелан пред бугарската легација во Прага. Во 1924 Чаулев, член на Централниот комитет на ВМРО, беше убиен на тераса од кафеана во Милано. Истата година Александров беше убиен од убијци на Протогеров. Четири години подоцна Протогеров беше застрелан на улица во Софија од луѓето на Александров. Во 1925 година Тодор Паница беше „ликвидиран“ во сценографија како од криминалистички роман: додека присуствуваше на изведба на „Пер Гинт“ во виенскиот Бургтеатар, младата жена што седеше со него во ложата извади револвер од чантата и го застрела во вратот. Како награда се омажи за човекот што ја испрати да го убие Паница — најкрвавиот, најнемилосрдниот и најкриминален од сите водачи на ВМРО, Иван Михајлов.
Кај Михајлов техниката на убиството беше издигната на нивото на модерна тракасто-производна линија. Во 1932 година петнаесет негови атентатори се пресметаа со десетина луѓе од ривалска група на ВМРО право под прозорците на палатата на кралот Борис во Софија. Кралот, неговата гарда и полицијата гледаа, но не мрднаа со прст. Убијците заминаа без казна. Кога Михајлов формално беше обвинет во 1939 година, 207 софиски адвокати се натпреваруваа за „честа“ да му бидат бранители.
Михајлов склучи пакт со хрватските терористи што ја основаа усташката организација. Нивен водач беше Анте Павелиќ, кого во 1941 година Хитлер и Мусолини го избраа за шеф на „Независна Држава Хрватска“. Михајлов му позајми на својот сојузник Павелиќ дел од своите омилени атентатори за да ги обучува усташите. Еден од тие инструктори беше Владо Черноземски, наречен „Владо Шоферот“, кој го уби кралот Александар на Југославија и францускиот министер за надворешни работи Барту во Марсеј во 1934 година.
Истата година противниците на Михајлов ја зграбиле власта во Софија по пуч организиран од кралот Борис и неколку полковници. Михајлов беше принуден да избега и оттогаш живее некаде во Турција, сокриен и речиси заборавен, освен што неговата сенка сè уште е проколнувана од македонските селани — истите оние што го почитуваат споменот на старото, херојско ВМРО од илинденските времиња.*
Во Втората светска војна Македонија повторно стана бојно поле. Неколку групи реакционерни вмровци се приклучија на нацистичките армии кога навлегоа во Југославија, но поголемиот дел од населението не ги дочека војниците под свастика како ослободители. Знаменито е дека на денот на југословенската капитулација, кога официјалните бугарски надежи за „поврат“ на цела Македонија беа високи, владините весници објавија остри напади против „оние болшевистички елементи од ВМРО (Обединета) кои сакаат да го расцепат националното единство со обновување на својата стара демагошка парола ‘Македонија на Македонците’.“
*Додека оваа книга оди во печат, вест од Истанбул јавува дека Михајлов добил дозвола да се врати во Бугарија, каде што бил пречекан со крваво знаме покрај свастика.